یکی از تمایزات انسان نسبت به سایر موجودات عالم رؤیاپردازی و خوابدیدن است. این ابزار در افزایش آگاهی درونیمان تأثیر بسزایی دارد و اولین و بهترین ابزار شناخت درونمان محسوب میشود. خوابها بیواسطه خالصترین حالاتمان را به تصویر میکشند. در این مقاله میخواهم به شما نشان دهم که چگونه می توان از این ابزار برای شناسایی سایه های درونی و خودشناسی بهره برد. لطفاً همراهمان باشید:
به منظور آشنایی با سایه ها و هدف این مقاله پیشنهاد می شود مقاله شناسایی سایه ها- داستان شاهزاده و زندانی را پیشتر مطالعه فرمایید.
چیستی خواب و رویا
خوابها بیواسطه خالصترین حالاتمان را به تصویر میکشند. هیچ واسطهای در کار نیست، نه برداشتهای دیگران است و نه توصیۀ ایشان و نه حتی قضاوتهای شخصیمان. خودمانیم و خلوت وجودمان. زمانی که خواب میبینیم، نقش یک مشاهدهگر را داریم و دربارۀ خود قضاوت نمیکنیم. اگر بتوانیم آگاهانه به مشاهدۀ خوابها بپردازیم و بهدرستی تحلیل و تفسیرشان کنیم، قطبنمایی داریم که بازتاب زندگی روزمره و سمتوسوی موفقیت و مسیرمان را بهصورت شفاف نشان میدهد. حضرت محمد(ص) میفرمایند:
خواب و رؤیا بر سه قسم است:
۱. بشارتی از جانب خدا؛
۲. غمی که شیطان به وجود میآورد؛
۳. حدیث نفسهای انسان با خویش که آنها را در خوابش میبیند.[۱]
اما خوابها فرّارند. بسیاری از خوابهایی را که میبینیم، در زمان بیداری فراموش میکنیم. انگار در زمان خواب، در دنیای دیگری هستیم و زمانی که بیدار میشویم، به دنیای دیگری منتقل میشویم. لذا مشاهده و تفکر در خصوص خوابها و رؤیاها اهمیت بسیاری دارد و اگر سیستمی طراحی کنیم که بتوانیم خوابها را بهصورت شفاف به خاطر بیاوریم و آنها را ثبت و تحلیل کنیم، آگاهیمان دربارۀ خودمان، مشکلات یا توانمندیها و رؤیاهایمان افزایش مییابد.
چهار مرحله بهره برداری از خواب و رویا
در ادامه سعی میکنم این سیستم و چگونگی کارکرد آن را در چهار مرحله تشریح کنم.
مرحلۀ اول: مشاهده و یادآوری خوابها
بیدارشدن و بهخوابرفتن ما مرحلهبهمرحله است؛ مثل صعود و فرود هواپیما که با شیب ملایمی اوج میگیرد و فرود میآید. کودکان با شنیدن صدای ملایم لالایی، یک داستان، تکانخوردن روی پا و… از مرحلۀ بیداری به مرحلۀ میانی بین خواب و بیداری میروند و بهاصطلاح چشمهایشان سنگین میشود و پس از چند لحظه به خواب میروند. این فرایند در ما بزرگسال نیز همین طور است. در زمان بیداری نیز همین طور، چند لحظه بین خواب و بیداری هستیم.
شناسایی سایه های درونی
این چند لحظه بین خواب و بیداری برایمان اهمیت دارد. در این مرحله، اتصالی سست بین دنیای بیداری و دنیای خواب برقرار است. بهیادآوردن یا نیاوردن خوابها و رؤیاها به نحوۀ قطع اتصال دنیای خواب و بیداری مربوط میشود؛ بنابراین در زمان بیدارشدن، هرچه بیشتر بتوانیم این اتصال را طولانیتر کنیم و خودمان را در این مرحله نگه داریم، میتوانیم بر خوابهایی که دیدهایم، تمرکز بیشتری بکنیم.
یکی از روشهای یادآوری خوابها به این شرح است: وقتی بیدار میشوید، حتی بهاندازۀ یک سر سوزن هم تکان نخورید. هیچ حرکتی به اندامتان ندهید و حتی پلک هم نزنید؛ چراکه با تکانخوردن، از دنیای رؤیا بیرون میآیید و به دنیای فیزیکی پا میگذارید. در هر حالتی که هستید، بدون تغییر وضعیت، شروع کنید به یادآوری خوابهایتان. از اولین خوابی که دیدهاید، شروع کرده، سعی کنید تمام جزئیاتش را به یاد بیاورید.
اگر هنوز نتوانستهاید هیچ خوابی را به خاطر بیاورید، با چشمان بسته به درازکشیدن ادامه دهید و کلمهای را چندین بار بهصورت ذهنی و نه با صدا تلفظ کنید. کلمهای را تکرار کنید که باور دارید بر روح و روان شما اثر میگذارد. این کلمه «مانترا» نام دارد. مثل همان لالایی است که باعث خوابرفتن کودکان میشود. مانترایِ خواب هم شما را به حالت خواب برمیگرداند یا در حالت بین خواب و بیداری نگه میدارد. مثلاً من کلمۀ «الله» را تکرار میکنم.
کسانی را میشناسم که مانترای «ااُم» یا «رااُم» را به کار میبرند. تلفظ با کشیدن هر حرف انجام میگیرد: راااااااُاُاُاُاُم. شما هم کلمهای را که در شما تأثیرگذار است، انتخاب کنید و سعی کنید یکیدو دقیقهای با چشمان بسته و بدون حرکت، مانترای مدنظرتان را تکرار کنید. پس از آن برخیزید و هرچه را به یادتان میآید، یادداشت کنید. ممکن است درک مشخصی از برخی از خوابها نداشته باشید یا خیلی گنگ و مبهم باشند. مهم این است که هرآنچه را میتوانید، بهصورت روزانه یادداشت کنید. در مراحل بعد متوجه خواهید شد که یادداشتهایتان چقدر ارزشمند است.
دو نکته را باید مدنظر داشته باشیم: اول اینکه خواب را با تمام جزئیات و تاریخ وقوع آن ثبت کنیم. حتی اگر خوابی یادمان نمیآید، تاریخ آن را ثبت کنیم و بنویسیم: «در این تاریخ خوابی ندیدم یا دیدم؛ ولی موضوعش را به یاد ندارم.»
دوم اینکه مطلقاً دفترچۀ خوابهایمان را نباید در دسترس افراد دیگر قرار دهیم. حتی نباید خوابها را برای دیگران تعریف کنیم و باید همچون جواهری، از آنها مراقبت کنیم. این سفر، سفر ماست، نه هیچکس دیگر.
مرحلۀ دوم: تحلیل و تفسیر خوابها
استفاده از خواب برای شناخت سایهها
در صورتی که خوابهایمان را یادداشت کرده باشیم، بعد از مدتی متوجه میشویم برخی از خوابها یا حالتها برایمان تکراری است. مثلاً شاید خود را در حالی میبینیم که با استرس در جلسۀ امتحان نشستهایم؛ در حالی که دوران دبیرستان یا دانشگاه، سالها پیش به اتمام رسیده است.
شاید خود را در حال فرار از دست کسی یا جانوری ببینیم. شاید خود را در مهمانی جمعی از دوستان و فامیل ببینیم. شاید خود را در حال دعوا، دزدی، کشیدن سیگار یا انجام عملی غیرعادی و… ببینیم؛ در صورتی که در زمان بیداری رفتار خوبی داریم و هیچیک از این کارها را انجام نمیدهیم.
داستان شاهزاده و زندانی مقاله قبل قبل را به خاطر دارید؟ اینها شاهزادههای زندان درونمان هستند که در دنیای فیزیکی، بهسبب وجود قوانین فیزیکی، کدهای اخلاقی، ترس از دیگران و… امکان فعالیت از آنها سلب شده است. اینها سایههای درونمان هستند. نباید انکارشان کنیم. آنها وجود دارند و در ما زندگی میکنند.
ما اجازۀ زندگی در بیرون را به آنها ندادهایم؛ اما آنها را قانع هم نکردهایم و بر آنها تسلط و برتری نداریم. در بسیاری مواقع از آنها شکست هم میخوریم. خوابها حقیقت درون ما را آشکار میکنند. این نوع خوابها نشان میدهند که اگرچه به کاهش یا حذف سایه پرداختهایم، آن سایه همچنان در لایههای پنهان ما وجود دارد و خود را در خواب نمایان میکند.
معنایش این است که تلاش بیشتری برای دلکندن از آن در دنیای واقعی لازم است و در صورت تلاش بیشتر، سایه در خواب هم حذف میشود.
مثلاً اگر در خواب به شخص سیگار تعارف کردند، قبول نمیکند. این نشان از حذف کامل آن عیب (سایه) در سطوح عمیق ناخودآگاه دارد.
بنابراین در خواب بهراحتی میتوانیم دریابیم که کدام سایهها در ما فعالاند یا اسیر کدام مشکلات نفسانی هستیم و در چه مرحلهای در مقابله با سایه یا مشکلات نفسانی قرار داریم. آیا ما بر او تسلط داریم یا او بر ما؟ در این صورت، معمولاً خوابها تاریک و پریشاناند و بهفرمایش پیامبر، شاید غمی باشند که شیطان به وجود میآورد یا شاید حدیث نفسهای ما با خودتان باشند.
تا تو تاریک و ملول و تیرهای دان که با دیو لعین همشیرهای (مولانا، مثنوی معنوی)
فهرستی از خوابهای هر روزتان تهیه کنید. خوابهایی را که بیشتر تکرار شده است و خوابهایی را که تأثیر عمیقی در شما گذاشته، در بالای لیست بیاورید. ببینید چه سایهای را در این خوابها شناسایی میکنید.
این سایهها مثل وزنههایی بر روان سنگینی میکنند و حتی در خواب هم راحتمان نمیگذارند و بخشی از روانمان را تسخیر کردهاند. بعضی از سایهها دارند بهشدت تکانمان میدهند و قصد دارند چیزی را به ما یادآوری کنند. اینها آینۀ تمامنما در بیداری هستند و ارادۀ ما را به چالش میطلبند. در خواب بهراحتی میتوانیم آنها را شناسایی کنیم. این سایهها افکار، احساسات، تمایلات، رفتارها، عادات و گفتار ما را تحتتأثیر قرار میدهند و موجب ازهمگسیختگی روان و التهاب درون میشوند.
در این مرحله، با شناسایی و مشاهدۀ سایهها و هوسها، هدفمان محقق شده است. در قسمتهای بعد، روش پذیرش، حذف یا مقابله با آنها را تشریح میکنم.
مشاهده تمایلات و احساسات در خواب
پیوستهنبودن خوابها، بازتابی از طبیعت پراکندۀ ذهن و یکپارچهنبودن روان در دنیای فیزیکی است. ممکن است خیلی از خوابها بیربط و تصادفی باشند؛ اما دید دقیقی از حالت روان میدهند.
در خوابها، حالت روانی واقعی ما منعکس میشود؛ چراکه روان بدون جسم فیزیکی، در خوابها سیلان دارد. تمام تمایلات و احساسات و افکار بدون محدودیت و آزادانه در سیلاناند و هیچ کنترلکننده و محدودکنندهای ندارند؛ همچون فضانوردی که در فضایی بدون جاذبه غوطهور است.
در قسمت قبل، به شناسایی سایههای درون پرداختیم؛ اما در اینجا فقط تمایلات و احساسات و فضای خوابمان را مرور خواهیم کرد: آیا در اغلب خوابها خشمگین هستیم؟ نگران و مضطربیم؟ شاداب و خندانیم؟ آزادانه پرواز میکنیم؟ میترسیم؟ جستوجوگر و کنجکاویم؟ معمولی هستیم و احساس خاصی نداریم؟ رنگ و شفافیت فضای خوابمان چگونه است؟ خوابهایمان ابری و مهآلود است؟ اغلب خوابهایمان روشن است یا تاریک؟
آیا در خوابهایمان رنگها یا نورهای خاصی را مشاهده میکنیم؟ باید سعی کنیم جزئیات را به خاطر بیاوریم. زمانی که خوابهایمان را یادداشت میکنیم، باید تمایلات و احساساتمان را با جزئیات یادداشت کنیم تا به حالات روانی و روحی و اضطرابهای خود پی ببریم.
استفاده از خواب بهعنوان ابزار کسب آگاهی و شناخت
زمانی که وجود، از هرگونه تمایلات نفسانی عاری شد و مجرای وجودی پاک و خالص گردید، عالم خواب و رؤیا به جام جهانبین تبدیل میشود. علاوه بر پیامبران، بسیاری از عارفان و سالکان مشاهدات و بصیرتهای خود را از طریق خواب دریافت کردهاند. به کشفوشهودی که از این طریق دریافت میشود، «رؤیای صادقه» میگویند. در قرآن نمونههای فراوانی از رؤیاهای صادقۀ پیامبران و مؤمنان و حتی افراد عادی ذکر شده است؛ همچون خواب حضرت ابراهیم(ع) در خصوص ذبح فرزندش، خواب حضرت یوسف(ع) در خصوص سجدۀ ماه و خورشید و یازده ستاره بر او، خواب مادر حضرت موسی(ع) در خصوص سپردن فرزندش به آغوش نیل، خواب حضرت مریم(س) و بشارت داشتن فرزند بهامر خدا.
البته بسیاری توان مشاهدۀ رؤیاهای صادقه و دریافتهای باطنی را ندارند؛ چون لازمۀ دریافت رؤیاهای صادقه پاکسازی نفس، فراغ بال و داشتن همت واحد و… است و تا گیرندههای خود را پاکسازی و تنظیم نکنیم، موفق به دریافت هیچ فرکانسی نخواهیم شد. هرچند همگان توان تعبیر رؤیاهای صادقانه را ندارند، نمیتوانیم به این بهانه از شناسایی خویشتن در حد توان شانه خالی کنیم. بهیادآوردن و یادداشتبرداری و تحلیل خوابهایمان ابزار مناسبی برای شناسایی ضعفها و قوتهایمان است. با مدیریت رفتار و کردار و گفتارمان در بیداری و رفع ضعفهایمان، کیفیت خوابهایمان هم تغییر خواهد کرد. عالم خواب، عالم مکاشفات و تعلیمات بسیاری از عرفا و علماست و از آن بهعنوان ابزار کسب آگاهی و شناخت بهره میبرند.
مرحلۀ سوم: اقدام در بیداری
در مراحل قبل، متوجه اهمیت خوابهایمان شدیم و با روشی، سعی کردیم خوابهایمان را به یاد بیاوریم و یادداشتبرداری کنیم. همچنین به تحلیل و تفسیر مقدماتی خوابهایمان پرداختیم و متوجه بعضی از احساسات و رفتارهایمان در خواب شدیم. سایههایی را شناسایی کردیم که باورش برایمان سخت بود. متوجه شدیم که فعالیتها و اقداماتمان و همین طور افکارمان در بیداری، تأثیر مستقیمی در خوابهایمان دارد. متوجه شدیم وجود ما در بیداری با آنچه در خواب میبینیم، مغایر است و هرچه این مغایرت بیشتر باشد، تشویش و اضطراب بیشتری بر ما حکمفرماست.
در این مرحله باید برعکس عمل کنیم؛ یعنی با عمل در بیداری، خوابهایمان را بسازیم و متوجه تأثیر متقابل خوابوبیداریمان در هم شویم؛ انگار میخواهیم با نخی، بین اقدامات روزمان و خوابهای شبمان اتصال برقرار کنیم. بهمرور اگر بتوانیم کنترل سایههایمان را به دست بگیریم، احساسات و حالات بهتری را در خواب تجربه میکنیم و احساس ترس و اضطراب جای خود را به وجد و سرور خواهد داد. فضاهای خوابمان پاکتر و لطیفتر و روشنتر خواهد شد و بهتدریج فعالیتهای مثل ماهیگیری، پرواز و شنا و سفر نزد عزیزانمان را تجربه خواهیم کرد.
مهمترین اقدامی که در بیداری باید انجام دهیم، ایجاد نظم درونی است. روان بهطور طبیعی با معجونی از احساسات، تمایلات، اعتقادات، هوسها، افکار و… روبهروست. بهراحتی میتوانیم غلیان و آشفتگی روانمان را در خوابهایمان ببینیم. آنچه در بیداری برای ایجاد انضباط فکری و نظم درونی باید به انجام برسانیم، با خودآگاهی به وجود میآید. حالا که برخی از مهمترین سایهها، عوامل منفی یا احساسات و مشکلاتمان را شناسایی کردهایم، میتوانیم بهروشهای مختلفی برای اصلاح آنها اقدام کنیم. در فصلهای بعد، اقداماتی را شرح خواهم داد که برای رسیدن به آرامش و ایجاد انضباط فکری و نظم درونی ضروری است. همچنین با روشهای مختلف، راههای پاکسازی مجاری وجودمان را شرح خواهم داد.
مطمئن باشید وقتی در بیداری کنترل نفس و سایههایمان را در دست بگیریم، وجد و سروری را تجربه میکنیم که حتی فکرش را نخواهیم کرد و چه بسا بازتاب آن را در رؤیاهایمان ببینیم و در خوابهایمان شاهد درودی باشیم که عزیزان و رفتگانمان بر ما میفرستند. در ادامه، نکاتی دربارۀ نحوۀ اقدام در بیداری را پیشنهاد میدهم.
برای اینکه بتوانیم سایهها و اجزای درونمان را مشاهده کنیم، تلاش لازم است. این تلاش همان انجامدادن آن است و نه فکرکردن دربارهاش. باید با ابزاری، اتفاقات درونمان را ثبتوضبط کنیم و سپس به تحلیل آنها بپردازیم. لازمۀ این کار، ایجاد انضباط و تعهد به اجرای آن است. به شما قول میدهم که این انضباط و سختکوشی ارزشش را دارد.
تمرین
در صورتی که قصد دارید از این ابزار به منظور تحلیل خودتان و شناخت سایه های وجو.دی بهره برداری کنید از شما میخواهم بدون آنکه ناامید شوید، بهمدت حداقل دو ماه کارهای زیر را انجام دهید:
- ابتدا تمام خوابهایتان را به شرح زیر ثبت کنید و آن را در مکانی بگذارید که بهغیر از خودتان، کسی به نوشتههایتان دسترسی نداشته باشد.
- خوابهایتان را با ذکر تاریخ، همان گونه که شرح دادم، بهتفصیل در دفترچهای یادداشت کنید.
یادتان باشد که در زمان مشاهدۀ خوابهایتان، مشاهدهگر هستید و نه قاضی؛ لذا سعی کنید صادقانه و بدون سانسور یا اغراق، خوابهایتان را ثبت کنید. سعی کنید در یادداشتهایتان، جزئیات را ذکر کنید. در این جزئیات، ممکن است اطلاعات ارزشمندی در قالب یک نماد، یک اتفاق، یک رنگ، یک فضا و… وجود داشته باشد.
- میزان شفافیت خوابتان چقدر بوده است؟ چه میکردید و در چه حالوهوایی قرار داشتید؟ استرس، ترس، خوشی، هیجان و…؟
در صورتی که در خواب چیزهایی را مشاهده کردید که در بیداری از انجامدادن آنها شرم دارید یا برعکس، آن را بسیار خوب و منحصربهفرد میدانید، آن را یادداشت کنید. بدانید تور صیادی رؤیاهایتان چیزی را صید کرده است. سعی کنید ضعفها و مشکلها و سایههایتان را در خواب شناسایی کنید و پیامی را که خواب میخواهد به شما بدهد، دریافت و تحلیل کنید.
- فرض کنید در خوابهایتان عصبانیت را بهعنوان «سایه» شناسایی کردهاید. الان میخواهیم عصبانیت را در بیداری ببینیم و آن را تحلیل کنیم. هر شب قبل از خواب، روزتان را مرور کنید. زمانی را که بهدلیلی عصبانی شدهاید، بیابید. نهتنها زمانی را که چون آتشفشان فوران میکردید، بلکه زمانی را که حالتهای ملایمتری از عصبانیت مثل کجخلقی، پرخاشگری یا گفتوگوی تند با شخصی داشتید، یا زمانی را که خشم خود را خوردید ولی حالت فیزیکی شما تغییر کرد، سرخ شدید، صدایتان تغییر کرد یا تندتند نفس کشیدید، به یاد بیاورید. مرحلهبهمرحله را نقطهگذاری کنید و به این سؤالات پاسخ دهید:
این احساس چگونه به وجود آمد؟ آیا میتوانید الگوی عصبانیتتان را ترسیم کنید؟ عصبانیت شما چگونه فکر میکند؟ چگونه عمل میکند؟ هواپیمای عصبانیتتان چگونه از روی زمین به اوج ابرها میرسد؟ شما چگونه به تغذیۀ مناسب و رشد عصبانیتتان کمک میکنید؟ آیا موقعیتهایی وجود داشته است که مطابق معمول باید عصبانی میشدید، ولی این کار را نکردید؟ چگونه توانستید آن را کنترل کنید؟
فرض کنید در موقعیتی قرار گرفتهاید که مجبورید با قاطعیت عمل کنید و حرفتان را بزنید. یا فرض کنید فردی تحتفشار قرارتان داده است. چگونه میتوانید بدون آنکه تلخ باشید، قاطع باشید؟ چگونه میتوانید اسلحۀ مخرب عصبانیتتان را به کار نگیرید و شلیک نکنید؟ این نقطه، مبنای مبارزۀ شماست. هنر شما و آزمون شما این است که راهی بیابید و بدون بهکارگیری اسلحۀ قدیمیتان پیروز شوید.
- اگر میتوانید، هفتهای دوسه بار با خود خلوت کنید و همان گونه که خوابهایتان را مرور میکنید، رفتارتان در موقعیتهای مختلف روز را نیز مرور کنید. هرگونه احساسات قوی را که موجب شکلگیری آن رفتار شده، شناسایی کنید. ترس، تنفر، عصبانیت، شهوت، اعتیاد، منفینگری، استرس و… را مشاهده کنید.
مثل اینکه دارید فیلمی را مرور میکنید، گاهی صحنههای مهم را عقب و جلو کنید و روی آن دقیق شوید؛ سپس به دفترچۀ خوابهایتان مراجعه کنید و نمونههای مشابه آن در خواب را بیابید. به تاریخها نگاه کنید. آیا میتوانید ارتباطی بین این سایهها در خواب و بیداریتان بیابید؟ شاید با چند روز یا چند هفته تأخیر در هم تأثیر بگذارند. اغلب چه رفتارهایی برایتان تکراری است؟ کدام حالتهای درونی باعث شکلگیری و ظاهرشدن دوبارۀ آنها شده است؟ تا جای ممکن، خوابهایتان را برای دیگران تعریف نکنید.
برگرفته از کتاب ازخودآفرینی تا کارآفرینی- اتشارات هورمزد- سعید مصباح
مقالات مرتبط:
۱- شناسایی سایه ها- داستان شاهزاده و زندانی
۲- اینیاگرام ابزار قوی خودشناسی
